Bilindiği üzere kesinleşmeden icra edilen mahkeme kararlarının icrasının önlenmesi için, çoğu kez davalı-borçlu tarafından icra dosyasına nakit teminat veya teminat mektubu verilmektedir. Teminat nakit olarak yatırılmış ise yatırılan bu paranın hemen takip alacaklısına ödenmesi hukuken mümkün değildir. Borçlu yatırdığı bu teminat ile takip nedeniyle aleyhine haciz gibi icra işlemlerinin yapılması önlemiş olmaktadır.

Borçlu tarafından teminat olarak yatırılan bu paranın nemalandırılması resen veya talep üzerine icra müdürlüğünce sağlanabilmektedir. Anayasa mahkemesinin iptal kararına kadar bu nemalar Harçlar Kanunundaki açık hüküm gereğince teminat olarak yatırılmış olsa bile, nemaları devlete aitti. Ancak Anayasa Mahkemesinin Harçlar Kanununun bu yöndeki açık hükmünü iptal etmesinden sonra nemaların hak sahiplerine ait olmasının yolu açılmıştır.

Hemen belirtmek gerekir ki, cebrî icra faaliyetinin bir gereği olarak Devletin uhdesinde belirli bir süre tutulan taraflara veya ilgililere ait paralar, anayasal güvence altındaki temel hak olarak mülkiyet hakkının konusudur. Mülkiyet hakkı ise kullanma, yararlanma, tüketme (usus, fructus, abusus) şeklinde tam bir mutlak hak sağlar. Belirli bir süre Devletin uhdesinde kalan bu paraların, özellikle bu süreç içinde başta enflasyon olmak üzere değer kaybına uğraması, para üzerindeki mülkiyet hakkının eksilmesi ve kaybı demektir. Bunun önüne geçmek, gerekli tedbirleri almak Devletin temel haklara ilişkin pozitif yükümlülükleri arasında bulunmaktadır. (Av. Prof. Dr. Muhammet ÖZEKES. İcra Takiplerinde Nemalandırma ve Mülkiyet Hakkı İhlali Sorunu. İzmir Barosu Dergisi 2023 Ağustos sayısı)

Devletin bu pozitif yükümlülüğünün bir gereği olarak nemalandırdığı tehiri icra teminat bedelinin elde edilen nemalarının kime ait olacağı bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sorunun çözümünde öncelikle tehiri icra teminatının hukuken ne olduğunun belirlenmesi gerekir.

Tehiri icra (icranın durdurulması), ilamlı icra takibi borçlusunun icra dosyasına belirli bir teminat göstererek alacağı kararla icra işleminin üst derece mercilerinden birindeki dosya sonuçlanana kadar durdurulmasıdır. Bu hususta gösterilecek teminatın illa nakit olması da gerekmez. Teminat mektubu, taşınmaz gibi değerler de teminat olarak kabul edilebilmektedir. Bu teminatın tutarı, dosya borcunun üzerine üç aylık faiz eklenerek hesaplanan toplam icra alacağından az olmamalıdır. (İİK 36 m.)

Diğer yandan icra dosyasına yatırılan tehiri icra teminatı, icra dosyasına yapılan bir borç ödemesi değildir. İleride tehiri icra kararının etkisinin son bulması halinde, alacaklının alacağı öncelikle bu teminattan karşılanacak, teminatın yetersiz olması halinde ise bakiye icra işlemlerine devam edilecektir. Dolayısıyla icra dosyasına yatırılan tehiri icra teminatının üzerindeki mülkiyet hakkı, tehiri icra kararının etkisi sona erinceye kadar nakit teminatı icra dosyasına yatıran borçluya aittir. Alacaklının yatırılan bu teminat üzerindeki hakkı ise, kanuni rüçhan hakkı olmaktan öte değildir. İcra müdürlüğünün buradaki rolü ise, borçlunun gösterdiği teminatı elinde bulundurma niteliğindedir. İcra Müdürlüğü tehiri icra kararının etkisinin son bulması halinde, alacaklının alacağını mevcut rüçhan hakkına dayalı olarak öncelikle icra dosyasına yatırılan bu teminattan karşılayacak, ancak bakiye söz konusu ise, bunun ilgilisine ödenmesi için gereken icra işlemlerini yapacaktır. Bakiye borçlu lehine olabileceği gibi, alacaklı lehine de olabilir. Bu durum sadece yapılacak işlemde değişikliğe yol açar. Tehiri icra kararı için yatırılan teminatın yatırılma gerekçesinin borçlu lehine ortadan kalkması ve kanunda belirtilen hususların gerçekleşmesi halinde ise borçluya iadesi gerekmektedir.

Burada yatırılan bu nakit teminatın elde edilen nemaların kime ait olacağı üzerde de durulması gerekmektedir.

Yukarıda da belirtildiği gibi tehiri icra teminatı olarak icra dosyasına yatırılan para üzerinde borçlunun mülkiyet hakkı bulunmaktadır. Bu mülkiyet hakkı en azından yatırılan paranın koşullarının oluşması halinde alacaklıya ödenmesine kadar devam eder. Bu para aynı zamanda alacaklının alacağının da teminatıdır. Bu teminat üzerinde alacaklının rüçhan hakkı vardır. Alacaklıya kanunen hangi hallerde teminata başvurma hakkı tanınmış ise, o hallerin gerçekleşmesi ile teminata başvurma hakkını kullanabilir.

İcra iflas Hukukumuza göre alacaklının tehiri icra teminatına başvurma hakkını kullanabilmesi için tehiri icra kararının etkisinin sona ermesi, yani icraya konu edilen kararın icrasının durdurulması için ön görülen sürenin sona ermesi gerekmektedir. (İİK m.36) Bu süre, istinafa konu edilen bir karar için istinaf başvurusunun, temyize konu edilen bir karar için ise temyiz başvurusunun sonuçlanması anlamına gelir.

Mülkiyet hakkı, yararlanma yetkisini de kapsar. Başka bir ifade ile mülkiyet hakkı sahibi, mülkiyet hakkının konusunun doğal ve medeni ürünlerinden yararlanma yetkisine sahiptir.  Mülkiyet konusunun fiilen kimin elinde bulunduğu da önemli değildir.

Dolayısıyla tehiri icra teminatı olarak icra dosyasına yatırılan para üzerinde yatıran borçlunun mülkiyet hakkı söz konusu olduğundan, bu paranın medeni ürünü niteliğinde olan nemalarından da yararlanma hakkı mülkiyet hakkı sahibi borçluya aittir. Ancak yatırılan bu para üzerindeki alacaklının kanuni teminat ve rüçhan hakkı, bu paranın nemalarını da kapsar. Başka bir ifade ile nemalar teminat olan paradan ayrı değerlendirilemez.

 İİK 36/son maddesindeki “Bölge adliye mahkemesince başvurunun kesin olarak esastan reddine karar verilmesi veya Yargıtayca hükmün onanması hâlinde alacaklının istemi üzerine başkaca işleme gerek kalmaksızın teminata konu olan para alacaklıya ödenir.” hükmü gereğince tehiri icra kararının etkisinin sona ermesinden sonra, icra müdürlüğü öncelikle icra dosyasında kapak hesabı yaparak borçludan tahsil edilecek para miktarını tespit etmelidir. Sonrasında borçlu tarafından tehiri icra teminatı olarak yatırılan para ve nemalandırılmış ise o tarihe kadar elde edilen nemadan, tahsili gereken (borçluya yüklenen haraç ve masraflar dahil) parayı tahsil edip, alacaklıya ödemelidir. Tüm ödemeler yapıldıktan sonra dosyada kalan bir para var ise bu parayı mülkiyet hakkı bulunan borçluya iade etmelidir. Dosyaya yatırılan para nakit teminat ve nemaları dahil alacaklının alacağını karşılamaya yetersiz ise, bu kez ilave icra işlemleri ile alacaklının alacağına kavuşmasını sağlama yoluna gitmelidir.

Bugün bazı icra müdürlükleri yukarıda belirttiğimiz şekilde uygulama yapmasına rağmen, bazı icra müdürlükleri ise Yargıtay’ın İİK 134. maddesine göre yapılan ihale hakkında ihalenin feshi davası açılması ile ilgili verdiği kararda “hak sahiplerine ödenmek gerekir” şeklindeki ifadesine yanlış anlam vererek, tehiri icra teminatı olarak yatırılan paranın nemasının alacağına oranla bir bölümünün alacaklıya verilmesine karar vermektedir.  Bu şekildeki kabul hatalıdır. Zira İİK 134.maddesine konu para ile İİK 36. maddesine konu paranın hukuki nitelikleri farklıdır.

Bu şekildeki yapılacak hatalı uygulama yukarıda açıklandığı üzere borçlunun mülkiyet hakkının ihlali netliğindedir ve icra müdürlüğünün sorumluluğuna yol açabilir.

Sonuç olarak, borçlu tarafından tehiri icra teminatı olarak icra veznesine yatırılan para üzerinde borçlunun mülkiyet hakkı söz konusudur. Yatırılan bu paranın nemalandırılmış olması halinde elde edilen nemalar da mülkiyet hakkı kapsamında yatıran borçluya aittir. Ancak tehiri icra teminatı olarak yatırılmış olan para ve varsa bu paradan elde edilen nemalar bir bütün olarak alacaklının alacağının teminatıdır ve alacaklının bu teminat üzerinde sadece rüçhan hakkı bulunmaktadır.

Saygılarımızla,

Taşkın & Şimşek AO 

——————————–

*İşbu çalışma içerisinde yer alan değerlendirmeler hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır. Ayrıca zaman içesinde mevzuatta olabilecek değişiklikler nedeniyle güncel durumu yansıtmayabilecektir.  Bu sebeple paylaşılan değerlendirmelerden ötürü Taşkın & Şimşek Avukatlık Ofisi sorumluluk kabul etmez. Paylaşıma konu çalışma kapsamındaki soru ve sorunlarınız bakımından hukuki danışman görüşü alınması tavsiye olunur.